Việt Nam và những giấc mơ về cường quốc dược liệu

Tiềm năng dư địa của ngành dược liệu rất lớn

* Đại danh y Tuệ Tĩnh có nói: “Nam dược trị Nam nhân” (nghĩa là dùng thuốc Nam chữa bệnh cho người Nam). Hình như, mỗi cây cỏ trên đất Việt đều có dược tính. Chắc hẳn không phải vô cớ mà ông lại có mong muốn Việt Nam trở thành cường quốc về dược liệu, thưa PGS?

– Đúng là không phải ngẫu nhiên mà tôi có mong ước Nước Ta sẽ trở thành vương quốc xuất khẩu dược liệu lớn của quốc tế. Theo ước tính, đến nay Nước Ta đã xác lập được hơn 3.830 loài cây dược liệu dùng làm thuốc, chiếm khoảng chừng 36 % trong số 10.500 loài thực vật bậc cao có mạch mà quốc tế đã biết. So với 35.000 loài cây làm thuốc trên toàn quốc tế thì số loài cây thuốc Nước Ta chiếm tới khoảng chừng 11 % .

Đất nước chúng ta có những điều kiện về khí hậu, thổ nhưỡng rất thích hợp cho dược liệu mà không phải quốc gia nào cũng có được. Từ dược liệu ngắn ngày (chỉ 3 – 4 tháng 1 vụ như hoa cúc, cà gai leo…) đến dược liệu 1 năm 1 vụ như hoài sơn…, rồi đến nhóm khoảng 3 – 5 năm mới bắt đầu có hoạt chất có giá trị như ba kích, đinh lăng (trung bình khoảng 3 năm), sâm (khoảng 5 năm) hay như cây quế trên hàng chục năm mới cho thu hoạch. Đặc biệt, cả 4 loại dược liệu quý (được gọi là tứ đại danh dược) sâm – nhung – quế – phụ thì Việt Nam đều có.

Cả thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình đều rất khuyến mại. Trong khi Thành Phố Hà Nội, TP Hồ Chí Minh đang nóng thì Sapa, Đà Lạt đã lạnh. Thế nên có những loại dược liệu hoàn toàn có thể trồng được quanh năm. Khi miền Bắc thu hoạch thì một số ít vùng trong Nam lại hoàn toàn có thể mở màn trồng. Rõ ràng, Nước Ta có lợi thế rất lớn về đa dạng sinh học, về dược liệu. Đó là điểm mạnh mà tất cả chúng ta cần phát huy .

* Là một người nhiều năm gắn bó với y học cổ truyền, ông đánh giá như thế nào về triển vọng phát triển của ngành dược liệu Việt Nam?

– Lúc này con người sống trên quốc tế đều chăm sóc đến hai việc, một là sức khỏe thể chất, hai là nghệ thuật và thẩm mỹ. Đông y – hay rộng hơn là những loại sản phẩm có nguồn gốc từ thảo dược tự nhiên được đặc biệt quan trọng yêu thích vì hiệu suất cao cao trong điều trị bệnh lại lành tính, ít hoặc hầu hết không có tính năng phụ. Xu hướng lúc bấy giờ của quốc tế là quay về sử dụng những dược liệu vạn vật thiên nhiên .

Việt Nam và những giấc mơ về cường quốc dược liệu - Ảnh 1

Đối với sức khỏe thể chất, Đông y có lợi thế rất lớn trong việc điều trị những bệnh mạn tính ( bệnh không lây nhiễm ). Chẳng hạn như nhóm những bệnh về cơ xương khớp khi sử dụng Tây y trong thời hạn dài sẽ tác động ảnh hưởng tới dạ dày, giảm bạch cầu … nhưng dùng thuốc thảo dược, xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu cũng mang lại hiệu suất cao mà không có tính năng phụ. Hay như mất ngủ dùng thuốc ngủ sẽ khiến người stress trong khi những chiêu thức Đông y giúp an thần, mang lại giấc ngủ ngon và sâu, hôm sau vẫn hoàn toàn có thể đi làm thông thường. Ngay trong đợt dịch COVID-19 vừa qua, Đông y cũng tham gia rất hiệu suất cao, đặc biệt quan trọng điều trị những rối loạn về sức khoẻ của chứng Hậu COVID-19 .
Về góc nhìn thẩm mỹ và nghệ thuật, Đông y có nguyên tắc : “ Đẹp hình hài là công suất của huyết. Mạnh hình hài là công suất của khí ”. Thuốc bổ huyết làm cho huyết không thiếu, huyết mát, huyết lưu thông, làm cho khí huyết không thiếu thì người sẽ hồng hào, đẹp tự nhiên. Vậy là vừa làm đẹp, vừa tốt cho sức khỏe thể chất .
Nhưng nói đến triển vọng của ngành dược liệu, tôi cũng nhấn mạnh vấn đề rằng, tất cả chúng ta đừng nghĩ dược liệu theo nghĩa hẹp, chỉ dùng để chữa bệnh mà cây dược liệu có rất nhiều hiệu quả. Ví dụ như cây hoài sơn ( củ mài ) dùng làm thuốc ( bổ thận, bổ tỳ, tiêu hóa, suy nhược ) thì đã đành nhưng cấu trúc của nó là một loại củ rất giàu tinh bột, lên đến 62 % mà không nhiều loại cây có được thành phần tinh bột cao như vậy. Vậy, hoàn toàn có thể dùng hoài sơn để sản xuất tinh bột. Rồi trong công nghiệp, dùng hoài sơn để sản xuất ra ethanol nguyên vật liệu … Hay rất nhiều loại cây dược liệu hoàn toàn có thể trở thành những loại sản phẩm làm đẹp như mặt nạ từ nghệ, gấc …
Nếu nhìn nhận như vậy, tất cả chúng ta sẽ thấy rằng, dư địa của ngành dược liệu là vô cùng lớn .

* Với riêng khu vực Tây Nguyên, Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu của Việt Nam đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 đã xác định đây là 1 trong 2 vùng phát triển dược liệu trọng điểm. Xin PGS cho biết, Tây Nguyên có những thế mạnh nổi trội nào để phát triển dược liệu?

– Đặc trưng của Tây Nguyên là đất đỏ bazan rất phì nhiêu, khí hậu có hai mùa mưa nắng rõ ràng. Trước đây người Pháp đã đưa vào đây cây cao su đặc, cafe, Atisô … và cho tác dụng rất tốt. Riêng về dược liệu thì hoàn toàn có thể kể đến hai loại cây điển hình nổi bật của Tây Nguyên là sâm Ngọc Linh và Atisô .
Một thế mạnh nữa của Tây Nguyên so với những vùng khác là quỹ đất to lớn. Khó có vùng nào mà lúc bấy giờ hoàn toàn có thể trồng dược liệu lên đến cả trăm, ngàn ha nhưng ở Tây Nguyên vẫn làm được. Do đó hoàn toàn có thể trồng dược liệu trên quy mô công nghiệp, canh tác trên diện rộng sẽ cho giá tiền thấp đem lại năng lực cạnh tranh đối đầu mà nơi khác không có được .
Tây Nguyên đã nổi tiếng với cafe, cao su đặc, không có nguyên do gì để Tây Nguyên không nổi danh với dược liệu. Tôi tin rằng, trong số những loại cây nông nghiệp, khó có cây nào mang lại giá trị cao như dược liệu. Chắc chắn làm dự án Bất Động Sản dược liệu sẽ đem lại nhiều giá trị và bền vững và kiên cố hơn so với những dự án Bất Động Sản khai khoáng hay công nghiệp khác .

Muốn làm lớn phải đi cùng nhau

* Nhiều ý kiến cho rằng, dù sống trên “kho dược liệu” nhưng người Việt nói chung chưa “biết dùng” dược liệu, phần lớn chỉ sử dụng theo thói quen dân gian, xuất “thô” sang nước ngoài rồi nhập lại sản phẩm đã chế biến với giá thành cao hơn nhiều. PGS đánh giá như thế nào về những điều đã làm được và chưa làm được của ngành dược liệu Việt Nam thời gian qua?

– Phải nói rằng Trung Quốc là một thị trường rất lớn. Họ lại có truyền thống cuội nguồn về dược liệu rất can đảm và mạnh mẽ. Người dân Trung Quốc sử dụng thuốc Đông y cũng rất nhiều nên chắc như đinh trong tương lai gần, Trung Quốc vẫn là một thị trường xuất và nhập khẩu dược liệu lớn, trong đó có dược liệu thô ( chưa qua chế biến ) từ Nước Ta .
Điều đã làm được thì theo tôi đó là tại những vùng miền đã khởi đầu phát huy thế mạnh trồng dược liệu và khởi đầu trồng dược liệu theo hướng sản phẩm & hàng hóa. Còn chưa làm được thì có nhiều nhưng hoàn toàn có thể kể đến việc chưa liên kết tốt được giữa nơi trồng dược liệu nguyên vật liệu với nơi sản xuất thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ ; giữa người trồng với doanh nghiệp. Các doanh nghiệp chưa đủ mạnh để tạo thành một toàn diện và tổng thể đa dạng hóa thị trường và cung ứng nhu yếu của người tiêu dùng ; chưa tạo được thị trường dược liệu can đảm và mạnh mẽ bảo vệ vừa đủ thông tin và quyền lợi của toàn bộ những bên tham gia, như người nông dân, nhà khoa học, doanh nghiệp, ngân hàng nhà nước …

* Vậy làm thế nào để kết nối được giữa người trồng với các đơn vị sản xuất, kinh doanh dược liệu? Làm sao để người trồng dược liệu không rơi vào tình cảnh “được mùa rớt giá” hoặc bị doanh nghiệp “bỏ rơi”?

– Đó là một trong thực tiễn. Để liên kết được nơi sản xuất với nơi trồng dược liệu thì theo tôi cơ quan quản trị nhà nước phải nhu yếu doanh nghiệp ghi rõ nguồn gốc của nguyên vật liệu, đặc biệt quan trọng về dược liệu khi sản xuất hàng hoá, từ đó doanh nghiệp sẽ phải thiết kế xây dựng chính sách đặt hàng, phải tuân thủ theo pháp lý, theo hợp đồng. Các doanh nghiệp sẽ bảo vệ đầu ra, sau đó đặt hàng với nông dân, những hợp tác xã … trên nguyên tắc mà như Thủ tướng Phạm Minh Chính nói là “ quyền lợi hòa giải, rủi ro đáng tiếc san sẻ ” .
Chúng ta phải có một mạng lưới hệ thống nhà máy sản xuất để bào chế dược liệu ; mạng lưới hệ thống kho nguyên vật liệu tốt bảo vệ lưu giữ nguyên vật liệu từ dược liệu để chống lại việc được mùa nhưng bị ép giá thấp. Trong khuynh hướng thương mại toàn thế giới, tất cả chúng ta phải cố gắng nỗ lực dữ thế chủ động trên thị trường, phát huy điểm mạnh, triệt tiêu điểm khó. Trong thương mại văn minh lúc bấy giờ hướng đến sự minh bạch, giá trị chứ không phải ép nhau, đưa nhau vào thế bí .

Việt Nam và những giấc mơ về cường quốc dược liệu - Ảnh 2

* Làm sao để dược liệu Việt Nam trong đó có dược liệu Tây Nguyên không những phát triển mà thực sự lớn mạnh, góp phần khẳng định vị trí của nền dược liệu Việt Nam trong nước và thế giới?

– Tôi đã có nhiều dịp đến Mỹ cũng như nhiều vương quốc châu Âu khác. Đối diện trụ sở hội Đông y của chúng tôi là tư gia của đại sứ Mỹ. Mỗi lần nhìn sang đó, tôi lại có mong ước, sẽ có ngày, những mẫu sản phẩm dược liệu nói riêng, Đông y Nước Ta nói chung tìm được chỗ đứng ở Mỹ cũng như những vương quốc khác trên quốc tế .
Theo tôi, để dược liệu Nước Ta không những tăng trưởng mà còn tăng trưởng bền vững và kiên cố, tất cả chúng ta cần làm mấy việc :

Trước hết là kết nối: Kết nối những người nuôi trồng, bào chế dược liệu lại với nhau nhằm phát huy thế mạnh từng tổ chức, cá nhân để tạo ra mạng lưới trồng dược liệu và tránh chồng chéo, nhiều người cùng trồng một loại dược liệu, một sản phẩm dẫn đến hiệu quả thấp. Không chỉ kết nối giữa người trồng với người sản xuất như tôi đã nói mà còn cần kết nối với nhà khoa học (các thầy thuốc, viện nghiên cứu…), nhà quản lý.

Ví dụ một góc nhìn rất nhỏ đó là nghệ thuật và thẩm mỹ – làm đẹp cho phụ nữ đã là một thị trường tiêu thụ dược liệu rất lớn nhưng để có một loại sản phẩm kem nghệ bôi liền sẹo không chỉ có một thành phần nguyên vật liệu là nghệ mà còn cần những thành phần ( vị ) phối tích hợp khác để thành mẫu sản phẩm hoàn hảo nên cần nghiên cứu và điều tra, bào chế. Bên cạnh đó, bản thân những doanh nghiệp dược liệu cũng cần kết nối với nhau, giúp nhau cùng tăng trưởng. Muốn đi xa phải đi cùng nhau. Chúng ta không hề có doanh nghiệp dược lớn chừng nào mỗi đơn vị chức năng chỉ chăm chăm vào doanh thu, cạnh tranh đối đầu không lành mạnh .

Thứ hai là công nghệ: Thúc đẩy hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn, cùng với đó là việc áp dụng quy trình quản lý chất lượng tiên tiến, ứng dụng công nghệ cao.

Nước Hàn nổi tiếng với sâm. Nhưng họ không chỉ có sâm trồng lấy củ mà còn có vô số loại sản phẩm như kẹo sâm, trà sâm ; kem đánh răng, dầu gội đầu có thành phần sâm … Nước Hàn đưa sâm của họ vào mọi hoạt động và sinh hoạt đời sống. Trong khi cây nghệ của tất cả chúng ta có chất curumin rất tốt nhưng toàn bán thô, bán thô thì giá trị không cao. Nghệ phải gắn với những vị dược liệu khác để bào chế ra thuốc chữa lành vết thương, gắn với mặt nạ đắp mặt, kem chống nắng … Hay quả gấc Giao hàng cho làm đẹp rất tốt. Tóm lại, muốn nâng giá trị dược liệu, muốn không bị ép giá, muốn nắm quyền dữ thế chủ động thì phải có công nghệ tiên tiến đi cùng .

Cuối cùng là chính sách. Hiểu rõ giá trị của dược liệu, với giá trị gia tăng đặc biệt của dược liệu với nghề Đông y “mua yến bán tiểu ly” (chỉ việc mua cả yến nguyên liệu dược nhưng khi bán thuốc thì hàm lượng rất nhỏ dùng cân tiểu ly), cũng như tiềm năng to lớn dược liệu của Quốc gia, năm 2017, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc (khi đó là Thủ tướng Chính phủ) đã chủ trì Hội nghị toàn quốc về phát triển dược liệu Việt Nam đưa ra rất nhiều chủ trương, chính sách cùng kỳ vọng của lãnh đạo Nhà nước.

Nhưng để dược liệu Nước Ta tăng trưởng cần nhiều hơn sự vào cuộc của liên ngành, liên bộ ( Bộ Nông nghiệp ; Bộ Y tế ; Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Công thương … ). Tôi rất tiếc khi trong nhiều Hiệp định thỏa thuận hợp tác hợp tác, thương mại với những nước tất cả chúng ta chưa có nội dung về Đông y Nước Ta và những loại sản phẩm chăm nom sức khỏe thể chất, mẫu sản phẩm từ dược liệu … được những nước công nhận và cấp phép lưu hành những mẫu sản phẩm này tại quốc gia họ ; Hay việc cấp phép lưu hành cho nhiều loại sản phẩm thuốc từ dược liệu chưa thực sự thông thoáng, khoa học …
Tất cả những khó khăn vất vả này dù đều đã được nhìn nhận, tuy nhiên vẫn chưa được tháo gỡ một cách chuyên nghiệp và bài bản. Tôi kỳ vọng rằng trong một tương lai không xa, dược liệu Nước Ta sẽ được tăng trưởng đúng với tiềm năng vốn có, nhằm mục đích bảo vệ thuốc chữa bệnh cho sự nghiệp chăm nom và bảo vệ sức khỏe thể chất nhân dân và xuất khẩu ; người trồng dược liệu sẽ được sống tốt với nghề và quốc gia ta sẽ trở thành “ cường quốc dược liệu ” của quốc tế .

* Trân trọng cảm ơn Thầy thuốc Nhân dân, PGS.TS.BS Đậu Xuân Cảnh về những chia sẻ! Mong cho ước mơ của Thầy cũng là của nhiều người Việt Nam sớm trở thành hiện thực.

Bài viết liên quan